തിരഞ്ഞെടുപ്പ് പട്ടികകൾ, വ്യവസ്ഥാപിതമായ പരിശോധനകളും പൊതുജനവിശ്വാസവും

ഇന്ത്യയിൽ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് കമ്മീഷൻ്റെ പ്രവർത്തനങ്ങളേയും വോട്ടർപട്ടികകളുടെ പ്രത്യേക തീവ്ര പുനഃപരിശോധനയേയും (Special Intensive Revision — SIR) ചുറ്റിപ്പറ്റിയുള്ള ചർച്ചകൾ വോട്ടർപട്ടികയിൽനിന്ന് എത്ര പേരുടെ പേരുകൾ നീക്കം ചെയ്തു എന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങേണ്ട ഒന്നല്ല. വോട്ടർപട്ടികകൾ എങ്ങനെയാണ് തയ്യാറാക്കുന്നത്, പരിശോധിക്കുന്നത്, തിരുത്തുന്നത്, കൂടാതെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് കമ്മീഷനുള്ളിൽ തീരുമാനങ്ങളെടുക്കാനുള്ള അധികാരം ആർക്കാണ് എന്നതും ഈ ചർച്ചയുടെ ഭാഗമാകേണ്ടതാണ്.

യഥാർത്ഥത്തിൽ SIR നടപടിക്രമം കൃത്യമായ വോട്ടർപട്ടികകൾ ഉറപ്പാക്കുന്നതിനോടൊപ്പം അർഹരായ എല്ലാവരെയും വോട്ടർപട്ടികയിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുന്നതിൻ്റെ പ്രാധാന്യവും എടുത്തു കാണിക്കുന്നു.

ബൂത്ത് ലെവൽ ഓഫീസർമാരുടെ (BLOs) വീട് സന്ദർശനം, ദുർബല വിഭാഗങ്ങൾക്കായി പ്രത്യേക സഹായകേന്ദ്രങ്ങൾ, ബൂത്ത് ലെവൽ ഏജന്റുമാരുടെ (BLAs) സഹായം, ഓൺലൈനായി രേഖകൾ സമർപ്പിക്കാനുള്ള സൗകര്യം തുടങ്ങിയ നടപടികൾ ജനങ്ങൾക്ക് ഈ പ്രക്രിയ കൂടുതൽ പ്രാപ്യമാക്കുന്നതിനാണ് ലക്ഷ്യമിടുന്നത്.

2025 ജൂൺ 24 മുതൽ 2026 ഒക്ടോബർ വരെയുള്ള കാലയളവിൽ 2.37 കോടി Gen Z വോട്ടർമാരെ വോട്ടർപട്ടികയിൽ ചേർത്തിട്ടുണ്ട്. അർഹരായ ഓരോ പൗരനും സ്വന്തമായി രജിസ്റ്റർ ചെയ്യാനും വിവരങ്ങൾ പരിശോധിക്കാനും കഴിയുന്നുവെന്ന് SIR ഉറപ്പാക്കുന്നുണ്ട്.

എന്താണ് SIR? എന്താണ് അതിൻ്റെ ആവശ്യം?

നിലവിലുള്ള വോട്ടർപട്ടികകൾ വിശദമായി പരിശോധിച്ച് പുതുക്കുന്നതിനുള്ള നടപടിക്രമമാണ് പ്രത്യേക തീവ്ര പുനഃപരിശോധന (Special Intensive Revision — SIR). സാധാരണ സംക്ഷിപ്ത പുനഃപരിശോധനയിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി, നിലവിലുള്ള വിവരങ്ങൾ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുന്നതാണ് ഇതിന്റെ പ്രത്യേകത. വോട്ടർ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നുണ്ടോ, രേഖപ്പെടുത്തിയ വിലാസത്തിൽ താമസിക്കുന്നുണ്ടോ, ഒന്നിലധികം വോട്ടർപട്ടികകളിൽ പേര് ആവർത്തിച്ച് ഉൾപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടോ തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങൾ ഇതിലൂടെ പരിശോധിക്കുന്നു.

ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടനയുടെ അനുച്ഛേദം 324-ഉം ജനപ്രാതിനിധ്യ നിയമം, 1950-ലെ (Representation of the People Act, 1950) വകുപ്പ് 21(3)-ഉം ആണ് SIR ൻ്റെ നിയമപരമായ അടിസ്ഥാനം. രേഖാമൂലം കാരണങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കിക്കൊണ്ട് എപ്പോൾ വേണമെങ്കിലും പ്രത്യേക പുനഃപരിശോധനയ്ക്ക് ഉത്തരവിടാൻ ഈ വ്യവസ്ഥ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് കമ്മീഷന് അധികാരം നൽകുന്നു.

വോട്ടർപട്ടികകൾ നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നതിനാലാണ് ഇത്തരമൊരു നടപടി ആവശ്യമായി വരുന്നത്. ആളുകൾ മരിക്കുന്നു, താമസസ്ഥലം മാറുന്നു, കുടിയേറ്റങ്ങൾ നടക്കുന്നു; ചിലപ്പോൾ ഒരേ വ്യക്തിയുടെ പേര് ഒന്നിലധികം തവണ വോട്ടർപട്ടികയിൽ ഉൾപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു.

ബിഹാറിൽ അവസാനമായി തീവ്ര പുനഃപരിശോധന നടത്തിയത് 2003-ലാണെന്നാണ്, 2026 മേയ് 27-ലെ വിധിയിലൂടെ സുപ്രീം കോടതി ചൂണ്ടിക്കാട്ടിയത്.

അതിനുശേഷമുള്ള രണ്ട് പതിറ്റാണ്ടുകളിൽ ദ്രുതഗതിയിലുള്ള നഗരവൽക്കരണം, വ്യാപകമായ കുടിയേറ്റം, മരണങ്ങൾ ഔദ്യോഗികമായി റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യപ്പെടാത്ത സാഹചര്യം, വോട്ടർപട്ടികയിലെ ആവർത്തനങ്ങൾ എന്നിവ നടന്നു.വോട്ടർപട്ടികകളുടെ കൃത്യതയും സമഗ്രതയും ഉറപ്പാക്കുന്നതിനും സ്വതന്ത്രവും നീതിപൂർവവുമായ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകൾ നടത്തുന്നതിനും SIR-ന് നിയമാനുസൃതമായ ലക്ഷ്യമുണ്ടെന്ന് കോടതി വിലയിരുത്തിയിട്ടുണ്ട്.

ബിഹാറിൽ SIR നടപടിക്രമം ആരംഭിച്ചത് 2025 ജൂൺ 24-നാണ്. ഒരു ഘട്ടത്തിൽ, ആകെ വോട്ടർമാരിൽ 98.01 ശതമാനത്തെ ഉൾപ്പെടുത്തി നടപടികൾ പൂർത്തിയാക്കിയിരുന്നു. മൊത്തം വോട്ടർമാരുടെ 90.89 ശതമാനത്തിന് തുല്യമായ 7.17 കോടി എൻയുമറേഷൻ ഫോമുകൾ ലഭിക്കുകയും ഡിജിറ്റൈസ് ചെയ്യുകയും ചെയ്തു.

ഈ നടപടിക്രമത്തിലൂടെ കണ്ടെത്തിയതായി റിപ്പോർട്ട് ചെയ്ത കണക്കുകൾ താഴെപ്പറയുന്നവയാണ്:

ഏകദേശം 20 ലക്ഷം മരിച്ച വോട്ടർമാർ.

28 ലക്ഷം സ്ഥിരമായി താമസം മാറിയ വോട്ടർമാർ.

7 ലക്ഷം ആവർത്തിച്ചുള്ള രജിസ്ട്രേഷനുകൾ.

1 ലക്ഷം പേരെ കണ്ടെത്താൻ കഴിയാത്ത വോട്ടർമാർ.

ഏകദേശം 15 ലക്ഷം തിരികെ ലഭിക്കാത്ത ഫോമുകൾ.

ഒരു വോട്ടർ ഡാറ്റാബേസ് കൃത്യമായി നിലനിർത്തുന്നതിന് കാലാകാലങ്ങളിൽ വിശദമായ പരിശോധന ആവശ്യമായിരിക്കുന്നതിന്റെ കാരണങ്ങൾ ഈ കണക്കുകൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു. എന്നാൽ കൃത്യത ഉറപ്പാക്കുന്നതിനൊപ്പം എല്ലാവരെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നതിനും തുല്യപ്രാധാന്യം നൽകണം.

വോട്ടർമാരെ സംരക്ഷിക്കാൻ SIR നടപടിക്രമം എങ്ങനെയാണ് സഹായിക്കുന്നത്?

ബിഹാറും പശ്ചിമ ബംഗാളും ഉൾപ്പെടെ 20 സംസ്ഥാനങ്ങളിലും കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശങ്ങളിലും തിരഞ്ഞെടുപ്പ് കമ്മീഷൻ SIR പൂർത്തിയാക്കി. ശേഷിക്കുന്ന 12 സംസ്ഥാനങ്ങളിലും കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശങ്ങളിലും മൂന്നാം ഘട്ട നടപടികൾ ആരംഭിച്ചു.

മാപ്പിങ് നടത്താൻ കഴിയാത്തതോ വിവരങ്ങളിൽ പൊരുത്തക്കേടുകൾ കണ്ടെത്തിയതോ കാരണം നോട്ടീസ് ലഭിക്കുന്ന വോട്ടർമാർക്കായി ബൂത്ത് ലെവൽ ഓഫീസർമാർ (BLOs) വീടുകൾ സന്ദർശിക്കുന്നു. ആവശ്യമായ രേഖകൾ ശേഖരിച്ച് ECINet സംവിധാനത്തിലൂടെ അപ്‌ലോഡ് ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതിലൂടെ വോട്ടർമാർക്ക് ഇലക്ടറൽ രജിസ്ട്രേഷൻ ഓഫീസർ (ERO) അല്ലെങ്കിൽ അസിസ്റ്റന്റ് ഇലക്ടറൽ രജിസ്ട്രേഷൻ ഓഫീസർ (AERO) എന്നിവരുടെ ഓഫീസുകളിൽ നേരിട്ട് പോകേണ്ട സാഹചര്യം ഒഴിവാക്കാൻ സാധിക്കുന്നു.

കഴിയുന്നത്ര ഹിയറിങ്ങുകൾ ഓൺലൈനായി നടത്തുന്നു. കൂടാതെ, വോട്ടർമാർക്ക് തങ്ങൾക്കുവേണ്ടി ഹാജരാകാൻ പ്രായപൂർത്തിയായ ഏതെങ്കിലും കുടുംബാംഗത്തെ അധികാരപ്പെടുത്താനും കഴിയും.

തൊഴിലാളികൾ, രാത്രി അഭയകേന്ദ്രങ്ങളിൽ താമസിക്കുന്നവർ, സാമ്പത്തികമായി പിന്നാക്കം നിൽക്കുന്ന പൗരന്മാർ തുടങ്ങിയവർക്കായി ജില്ലാ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ഓഫീസർമാർ സഹായകേന്ദ്രങ്ങളും പ്രത്യേക ക്യാമ്പുകളും സ്ഥാപിച്ചിട്ടുണ്ട്.

ഗോവയിൽ BLOമാരുടെ ഇടപെടലിലൂടെ, വോട്ടർപട്ടികയിൽനിന്ന് വിട്ടുപോയതായി കണ്ടെത്തിയ 97 പേരിൽ 81 പേർക്കും ഫോം 6 സമർപ്പിക്കാനും വോട്ടർ രജിസ്ട്രേഷൻ പുനഃസ്ഥാപിക്കാനും കഴിഞ്ഞു.

ഈ നടപടിക്രമത്തിൽ പങ്കാളികളാകുന്ന ഉദ്യോഗസ്ഥരുടെയും സന്നദ്ധപ്രവർത്തകരുടെയും എണ്ണം വളരെ വലുതാണ്.

ബിഹാറിൽ നിലവിലുള്ള 77,895 BLOമാരെ വിന്യസിച്ചു, പുതുതായി 20,603 BLOമാരെ നിയമിച്ചു. വയോധികർ, ഭിന്നശേഷിക്കാർ, മറ്റ് ദുർബല വിഭാഗങ്ങൾ എന്നിവരെ സഹായിക്കുന്നതിനായി നാല് ലക്ഷത്തിലധികം സന്നദ്ധപ്രവർത്തകർ രംഗത്തിറങ്ങി. വോട്ടർപട്ടികകൾ നേരിട്ട് പരിശോധിക്കുന്നതിനായി അംഗീകൃത രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികൾ ഏകദേശം 1.56 ലക്ഷം ബൂത്ത് ലെവൽ ഏജന്റുമാരെ (BLAs) നിയോഗിച്ചു.

രാജ്യത്തുടനീളം 20 ലക്ഷത്തിലധികം BLAs വോട്ടർ രജിസ്ട്രേഷൻ നടപടിക്രമം പരിശോധിക്കുന്നുണ്ട്. തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ദിവസം എല്ലാ പോളിങ് സ്റ്റേഷനുകളിലും 100 ശതമാനം വെബ്‌കാസ്റ്റിങ്ങും നടപ്പിലാക്കുന്നു.

30 സംസ്ഥാനങ്ങളിലും കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശങ്ങളിലുമായി കരട് വോട്ടർപട്ടികകളിൽനിന്ന് 13 കോടിയിലധികം പേരുകൾ നീക്കം ചെയ്തുവെന്ന കണക്ക് വിവാദത്തിന്റെ കേന്ദ്രബിന്ദുവായി ഇപ്പോൾ മാറിയിട്ടുണ്ട്.

എന്നാൽ, കരട് പട്ടികയിൽനിന്നു ഒഴിവാക്കിയവരിൽ മരിച്ചവർ, സ്ഥിരമായി താമസം മാറിയവർ, ഒന്നിലധികം തവണ രജിസ്റ്റർ ചെയ്തവർ, വിവരങ്ങൾ സ്ഥിരീകരിക്കാൻ കഴിയാത്തവർ തുടങ്ങിയ വിഭാഗങ്ങളാണ് ഉൾപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്. കരട് പട്ടികയിൽനിന്ന് ഒരു പേര് ഇല്ലാതായി എന്നത്കൊണ്ടുമാത്രം ആ വ്യക്തിയുടെ വോട്ടവകാശം അന്യായമായി നിഷേധിക്കപ്പെട്ടുവെന്ന് അർഥമാക്കാനാവില്ല.

നടപടിക്രമം, യുവ വോട്ടർമാരുടെ രജിസ്ട്രേഷൻ, കോടതിയുടെ പരിഗണന

2025 ജൂൺ 24-ലെ പ്രാരംഭ ഉത്തരവ്, 2025 ഒക്ടോബർ 27-ന് 12 സംസ്ഥാനങ്ങൾക്കും കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശങ്ങൾക്കുമായി പുറപ്പെടുവിച്ച സമയക്രമം, 2026 മേയ് 14-ന് 19 സംസ്ഥാനങ്ങൾക്കും കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശങ്ങൾക്കുമായി പുറപ്പെടുവിച്ച സമയക്രമം എന്നിവയാണ് SIR നടപടിക്രമത്തിന്റെ വിവിധ ഘട്ടങ്ങൾ.

ഈ ഉത്തരവുകൾ മൂന്ന് തിരഞ്ഞെടുപ്പ് കമ്മീഷണർമാരുടെയും ഏകകണ്ഠമായ സമ്മതത്തോടെയാണ് പുറപ്പെടുവിച്ചതെന്ന് തിരഞ്ഞെടുപ്പ് കമ്മീഷൻ വ്യക്തമാക്കിയിരുന്നു.

2026 മേയ് 26, 27 തീയതികളിൽ സുപ്രീം കോടതി നടത്തിയ ഇടപെടൽ ബിഹാറിലെ SIR ചട്ടക്കൂടിന്റെ നിയമപരമായ അടിത്തറ ശരിവെച്ചു.

പ്രതിമാസം ഏകദേശം 16 ലക്ഷം പേരും പ്രതിദിനം 50,000 പേരും എന്ന കണക്കിൽ 2025 ജൂൺ 24 മുതൽ 2026 ഒക്ടോബർ വരെയുള്ള കാലയളവിൽ 2.37 കോടി Gen Z വോട്ടർമാരെ വോട്ടർപട്ടികയിൽ ചേർത്തു.

അവകാശവാദങ്ങളും എതിർപ്പുകളും സമർപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള സമയപരിധി ഡൽഹിയിൽ 2026 ഒക്ടോബർ 30 വരെയും അവ തീർപ്പാക്കുന്നതിനുള്ള സമയപരിധി നവംബർ 30 വരെയും നീട്ടി. മഹാരാഷ്ട്രയിൽ അവ സമർപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള സമയപരിധി 2026 ഒക്ടോബർ 12 വരെയും തീർപ്പാക്കുന്നതിനുള്ള സമയപരിധി നവംബർ 10 വരെയും നീട്ടി.

ഭരണപരവും സാങ്കേതികവുമായ പരിശോധനാ സംവിധാനങ്ങൾ

കാബിനറ്റ് സെക്രട്ടറിക്ക് അയച്ച കത്ത് ഡെപ്യൂട്ടേഷനിൽ ജോലി ചെയ്യുന്ന ഒരു ഉദ്യോഗസ്ഥന്റെ ചുമതലകളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. അതിന് കമ്മീഷന്റെ നയപരമായ കാര്യങ്ങളുമായോ ഐ.ടി. വിഭാഗവുമായോ ബന്ധമില്ല.

ആ ഉദ്യോഗസ്ഥൻ പുറപ്പെടുവിച്ച ജോലി പുനർവിതരണ ഉത്തരവുകൾ രണ്ട് കമ്മീഷണർമാരുടെ നിർദേശത്തെത്തുടർന്ന് നടപ്പിലാക്കിയില്ല. ഡെപ്യൂട്ടി തിരഞ്ഞെടുപ്പ് കമ്മീഷണറുടെ മേൽനോട്ടത്തിൽനിന്ന് ഐ.ടി. വിഭാഗത്തെ ഒരിക്കലും ഒഴിവാക്കിയിരുന്നില്ല.

ECINet സംവിധാനത്തെ അവലോകനം ചെയ്യുന്നതിനായി ഒരു സീനിയർ ഡെപ്യൂട്ടി തിരഞ്ഞെടുപ്പ് കമ്മീഷണറുടെ നേതൃത്വത്തിൽ ഒരു സമിതി രൂപീകരിച്ചു. ഐ.ഐ.ടി. അല്ലെങ്കിൽ ഐ.ഐ.ഐ.ടി.യിൽ നിന്നുള്ള ഒരു സ്വതന്ത്ര വിദഗ്ധനും ഈ സമിതിയിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.

ഇലക്ട്രോണിക് വോട്ടിങ് മെഷീനുകൾ (EVMs) ഏതെങ്കിലും നെറ്റ്‌വർക്കുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാത്ത സ്വതന്ത്ര ഉപകരണങ്ങളാണ്. അവയുടെ സുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കുന്നതിനായി നിരവധി നടപടികൾ നിലവിലുണ്ട്. അവയിൽ ഉൾപ്പെടുന്നവ:

ആദ്യഘട്ട പരിശോധന (First Level Checking — FLC): തിരഞ്ഞെടുപ്പിന് മുമ്പ് യന്ത്രങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനക്ഷമത പരിശോധിക്കുന്നു.

രണ്ട് ഘട്ടങ്ങളിലുള്ള റാൻഡമൈസേഷൻ: സ്ഥാനാർഥികളുടെ ഏജന്റുമാരുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ യന്ത്രങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുന്നു.

നിർബന്ധിത മോക്ക് പോൾ: യഥാർഥ വോട്ടെടുപ്പിന് മുമ്പ് പരീക്ഷണ വോട്ടെടുപ്പ് നടത്തുന്നു.

മെമ്മറി പരിശോധന: യന്ത്രത്തിൽ രേഖപ്പെടുത്തിയ വോട്ടുകളുടെ വിവരങ്ങൾ സ്ഥാനാർഥികൾക്ക് പരിശോധിക്കാനുള്ള അവസരം നൽകുന്നു.

VVPAT സ്ലിപ്പ് പരിശോധന: ഓരോ നിയമസഭാ മണ്ഡലത്തിലെയും തിരഞ്ഞെടുത്ത അഞ്ച് പോളിങ് സ്റ്റേഷനുകളിലെ VVPAT സ്ലിപ്പുകൾ നിർബന്ധമായും എണ്ണി പരിശോധിക്കുന്നു.

2024 ഏപ്രിലിൽ ADR vs. ECI എന്ന കേസിൽ സുപ്രീം കോടതി ഈ സുരക്ഷാ സംവിധാനങ്ങൾ വീണ്ടും സ്ഥിരീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്.

കൃത്യതയും സ്ഥാപനങ്ങളിലുള്ള വിശ്വാസവും

മരണങ്ങൾ, കുടിയേറ്റം, ആവർത്തിച്ചുള്ള രജിസ്ട്രേഷൻ, താമസസ്ഥലങ്ങളിലെ മാറ്റങ്ങൾ എന്നിവ കണക്കിലെടുക്കാതെ വോട്ടർപട്ടികകൾ കൃത്യമായി നിലനിർത്താൻ കഴിയില്ല. അതിനാൽ SIR ആവശ്യമാണ്.

എന്നാൽ തീവ്രമായ പുനഃപരിശോധന നടപ്പിലാക്കുമ്പോൾ അതിനൊത്ത ഉത്തരവാദിത്വവും ഉണ്ടാകുന്നു. അർഹരായ വോട്ടർമാർക്ക് തങ്ങളുടെ യോഗ്യത തെളിയിക്കാനും വോട്ടർപട്ടികയിലെ പിഴവുകൾക്കെതിരെ പരാതി നൽകാനും എളുപ്പത്തിലുള്ള സംവിധാനങ്ങൾ ഉറപ്പാക്കണം.

SIR നടത്താനുള്ള തിരഞ്ഞെടുപ്പ് കമ്മീഷന്റെ അധികാരം സുപ്രീം കോടതി ഇതിനകം പരിശോധിച്ചിട്ടുണ്ട്. അതേസമയം, ചില പ്രത്യേക തീരുമാനങ്ങളെയും പരിഷ്കരിച്ച ഫോം 6-നെയും സംബന്ധിച്ച ആരോപണങ്ങൾ കോടതി ഇപ്പോൾ പരിശോധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്.

ആത്യന്തികമായി, തിരഞ്ഞെടുപ്പ് പുനഃപരിശോധനയുടെ വിശ്വാസ്യത രണ്ട് കാര്യങ്ങളെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു: കൃത്യമായ വോട്ടർപട്ടികകളും പിഴവുകൾ തിരുത്താൻ ഫലപ്രദമായ സംവിധാനങ്ങളും.

അർഹരായ ഒരാളും ഒഴിവാക്കപ്പെടാതെയും അർഹതയില്ലാത്ത എൻട്രികൾ തുടരാതെയും വോട്ടർപട്ടികകൾ പരിപാലിക്കപ്പെടുമ്പോഴാണ് തിരഞ്ഞെടുപ്പ് സംവിധാനത്തിലുള്ള പൊതുജനവിശ്വാസം ശക്തിപ്പെടുന്നത്.